કવિ હરિલાલ ઉપાઘ્યાય એક સંવેદનશીલ કવિ હતા. તેઓએ જીવનમાં અનેક કડવા-મીઠાં પ્રસંગો અનુભવ્યા હતા. એટલે તેમની કવિતામાં પણ ગ્રામ્ય સમાજ, લોકજીવન, તેના રિતરિવાજ, શોષણ વગેરે બાબતોને કેન્દ્રમાં રાખી કવિતા રચી છે. તેઓ જયારે જામનગરની સંસ્કૃત પાઠશાળામાં અભ્યાસ કરતા હતા ત્યારે તેમણે "પાણિનીય કૌમુદી" નો અભ્યાસ કર્યો. અને ૧૩ વર્ષની વયે તેમનામાં કવિત્વશક્તિતના અંકુરો ફૂટયા એ તેર વર્ષની વયે એક મેળાવડામાં તેમણે સ્વરચિત કાવ્ય ગાયું અને તેમનેપુરષ્કાર આપવામાં આવ્યો હતો. ત્યાર બાદ તેમણે કવિતા યાત્રા શરૂ કરી. ગ્રામ્યજીવનને કેન્દ્રમાં રાખીને તેમણે ‘ગામડું મુજને પ્યારું' એવું કાવ્ય લખ્યું. એનું પઠન પણ તેમણે જામનગરના એક સમારંભ દરમિયાન કર્યુ હતું. અને તાલીઓના ગડગડાટથી તે કાવ્યને વધાવવામાં આવ્યું હતું. તેમણે પ્રથમ કાવ્ય ‘લગ્નબંધન' નામનું લખ્યું હતું.
આમ કવિતાના અનોખા મિજાજ સાથે તેમણે પાંચસો પંક્તિતનું વીરરસથી સભર "તાન્યા" નામનું કાવ્ય પણ લખ્યું હતું. એ ઉપરાંત ગ્રામ્ય પરિવેશમાં ગ્રામ્યજાગૃતિની અનેક કવિતાઓ લખી, તેમજ દેશભક્તિતની કવિતાઓમાં 'રાષ્ટ્ર તણા સરદાર', 'શિવાજીનું હાલરડું', 'જવાહરલાલ નહેરુનું હાલરડું' વગરે રચનાઓ નોંધપાત્ર છે. આ ઉપરાંત દુહાઓ, કથાગીત વગરેની રચનાઓ પણ તેમણે ખૂબ કુશળતાથી કરી છે. તેમની કાવ્યરચનાઓ સાદી અને સરળ-સહજ શૈલીમાં વાચક સરળતાથી સમજી શકે એવી રીતે રજૂ કરેલી છે. દા.ત.
"અભણ, નિર્ધન અને ગરીબ ખેડૂત ઉપર
ચોપડે વ્યાજના થર ચડાવી વ્યાજભૂખે,
પછી ખોરડા જુટવ્યા ગરીબના બળ રસ્તે ફગાવી
આશરાહીન મા-બાપ બાળક તણા શ્વાસે-શ્વાસે,
નિસાસા નીતરતા સાગરો સમા ત્યાં રૂદન રેલાયા હશે.
ગરીબીના આંસુડા ત્યાં સુકાયા હશે."
આવી સુંદર કાવ્યરચનાઓ તેમની પાસેથી મળે છે. તેમણે ચારણીશૈલીમાં પણ અનેક કાવ્યરચનાઓ કરેલી છે. તેમના કાવ્યો સામયિકો, તેમજ પૂર્તિઓમાં પ્રકાશિત થયેલ છે. આજે પણ તેમની કેટલીક કાવ્યરચનાઓ તેમના સંગ્રહોમાં છપાયા વિનાની તેમના હસ્તાક્ષરમાં નોટરૂપે પડી છે. એના માટે જવાબદાર હતી આર્થિક પરિસ્થિતિ.
આમ કવિતાના અનોખા મિજાજ સાથે તેમણે પાંચસો પંક્તિતનું વીરરસથી સભર "તાન્યા" નામનું કાવ્ય પણ લખ્યું હતું. એ ઉપરાંત ગ્રામ્ય પરિવેશમાં ગ્રામ્યજાગૃતિની અનેક કવિતાઓ લખી, તેમજ દેશભક્તિતની કવિતાઓમાં 'રાષ્ટ્ર તણા સરદાર', 'શિવાજીનું હાલરડું', 'જવાહરલાલ નહેરુનું હાલરડું' વગરે રચનાઓ નોંધપાત્ર છે. આ ઉપરાંત દુહાઓ, કથાગીત વગરેની રચનાઓ પણ તેમણે ખૂબ કુશળતાથી કરી છે. તેમની કાવ્યરચનાઓ સાદી અને સરળ-સહજ શૈલીમાં વાચક સરળતાથી સમજી શકે એવી રીતે રજૂ કરેલી છે. દા.ત.
"અભણ, નિર્ધન અને ગરીબ ખેડૂત ઉપર
ચોપડે વ્યાજના થર ચડાવી વ્યાજભૂખે,
પછી ખોરડા જુટવ્યા ગરીબના બળ રસ્તે ફગાવી
આશરાહીન મા-બાપ બાળક તણા શ્વાસે-શ્વાસે,
નિસાસા નીતરતા સાગરો સમા ત્યાં રૂદન રેલાયા હશે.
ગરીબીના આંસુડા ત્યાં સુકાયા હશે."
આવી સુંદર કાવ્યરચનાઓ તેમની પાસેથી મળે છે. તેમણે ચારણીશૈલીમાં પણ અનેક કાવ્યરચનાઓ કરેલી છે. તેમના કાવ્યો સામયિકો, તેમજ પૂર્તિઓમાં પ્રકાશિત થયેલ છે. આજે પણ તેમની કેટલીક કાવ્યરચનાઓ તેમના સંગ્રહોમાં છપાયા વિનાની તેમના હસ્તાક્ષરમાં નોટરૂપે પડી છે. એના માટે જવાબદાર હતી આર્થિક પરિસ્થિતિ.
