ఋతుపర్ణము

వసంతము చైతన్యాన్ని చూపిస్తే, వర్షాకాలము జీవితములో ఉచ్ఛదశను చూపిస్తుంది. ఆకురాలు కాలము సంపూర్ణత్వాన్ని, తృప్తిని చూపిస్తే, శీతాకాలము తహతహను, నిరీక్షణను సూచిస్తుంది. ఈ ఋతువులకు అనుగుణముగా వసంతతిలకము, వనమయూరము, కనకప్రభ, వియోగిని వృత్తాలను యెన్నుకొన్నాను. వసంతతిలకానికి సంస్కృత యతిని ఉంచాను. కనకప్రభకు యతి చెప్పలేదు, దీనికి ప్రతి పాదములో మూడు పంచమాత్రా గణాలు, ఒక లగము ఉన్నాయి కనుక యతిని మూడవ మాత్రాగణపు మొదటి అక్షరముతో నుంచాను. వియోగిని వైతాళీయపు ఒక ప్రత్యేకత. మహాకవి కాళిదాసు మన్మథుడు చనిపోయిన తరువాత రతీదేవి పడ్డ ఆవేదనను, విరహాన్ని ఈ వియోగిని వృత్తములోనే ఒక సర్గ నిండా వ్రాసినాడు. అన్ని పద్యాలు ముద్రాలంకారయుక్తము (పద్యములో దాని పేరు ఉండడము). ఇది ఒక చెట్టు ఆత్మకథ అని చెప్పవచ్చును.

త-భ-జ-జ-గ-గ, యతి (1, 9)

కాలమ్మొ, యామని గదా! కలరాగగీతుల్
తేలేను మారుతములో దియతీయగా, నా
పూలో వసంత తిలకమ్ములు నాడు జూడన్
మేలై వెలింగె వనిలో మృదుచైత్రరాత్రుల్

భ-జ-స-న-గ-గ, యతి (1, 9)

ఆ వనమయూరములు హ్లాదముగ నాడన్
జీవముల నిచ్చునది చెంగుమని బాఱన్
బ్రోవులుగ మేఘములు రోదసిని గప్పన్
రావముల వర్షము ధరాతలము నింపెన్

స-జ-స-జ-గ, యతి (1,9)

కన నేడు నిండె కనకప్రభా ద్యుతుల్
వనభూమి రంగుల తివాసి యయ్యెనే
తనరారె కన్నెదుట తామ్రపర్వతం
బనిశమ్ము ఖేచరము లాకసమ్ములో

స-స-జ-గ, యతి (1,6) / స-భ-ర-ల-గ, యతి (1,7)

ముద మెక్కడ మ్రోడు నే వనిన్
నిదురే లేదుగ నే వియోగినిన్
మధుమాసపు మైక మెప్పుడో
సుధతో నూతనశోభ లెప్పుడో